Skutki nieprawidłowego załadunku i zabezpieczenia towaru w transporcie drogowym

Prawidłowe rozmieszczenie i zabezpieczenie ładunku na czas transportu stanowią podstawę bezpiecznego przewozu. Nie należą jednak do rzadkości sytuacji, gdy właśnie nieodpowiednie wykonanie tych czynności stanowi główną przyczynę szkody w towarze. Zazwyczaj powoduje to spory związane z ustaleniem, na kim spoczywa obowiązek rozmieszenia i zabezpieczenia towaru oraz sprawdzenia jego prawidłowości.

Załadunek przesyłki

O ile umowy sprzedaży, zwłaszcza sprzedaży międzynarodowej przy zastosowaniu warunków Incoterms, bardzo często zawierają postanowienia co do tego, która ze stron jest odpowiedzialna za załadunek, o tyle w umowach przewozu drogowego towarów takie klauzule należą do rzadkości. Stąd z reguły pojawia się potrzeba ustalenia, na kim spoczywa obowiązek załadunku towaru na pojazd. Polskie prawo przewozowe odpowiada wprost na to pytanie w art. 43 stanowiącym, iż jeżeli umowa lub przepis szczególny nie stanowią inaczej, czynności ładunkowe należą odpowiednio do nadawcy lub odbiorcy. Załadunek zatem leży w sferze odpowiedzialności nadawcy, który rzecz jasna nie musi wykonywać załadunku osobiście, lecz może to uczynić przy wykorzystania innych podmiotów. Dzieje się tak regularnie w przypadkach gdy nadawca jest jednocześnie odbiorcą, a towar jest wydawany przewoźnikowi przez tzw. załadowcę – działania załadowcy w zakresie czynności ładunkowych traktowane są wówczas jak podejmowane w imieniu nadawcy.

Większy problem z ustaleniem osoby odpowiedzialnej za załadunek i rozmieszczenie towaru powstaje na gruncie Konwencji CMR. Konwencja nie określa bowiem, na kim ten obowiązek spoczywa. Niestety brak w tym zakresie jednolitości orzecznictwa sądów zagranicznych i przedstawicieli doktryny. Panuje zgoda, że strony w umowie powinny uregulować tę kwestię, jednakże podawane są różne odpowiedzi co do tego, w jaki sposób ustalić odpowiedzialnego za załadunek, jeśli takiej umowy nie było. Znaczna część wypowiedzi wskazuje, że powinno się wówczas odwołać do prawa właściwego do umowy przewozu, inni odnoszą się wówczas do prawa obowiązującego w miejscu załadunku bądź przypisują taki obowiązek przewoźnikowi jako podmiotowi zobowiązanemu do podejmowania wszystkich czynności związanych z przewozem. Najbardziej przekonywający wydaje się pogląd o konieczności stosowania praw właściwego dla umowy przewozu – skoro bowiem Konwencja CMR nie reguluje wprost tej kwestii, zgodnie z zasadami prawa prywatnego międzynarodowego w zakresie nieuregulowanym Konwencją znajdują zastosowanie przepisy prawa wyznaczonego przez odpowiednie reguły kolizyjne (najczęściej rozporządzenie Rzym I), zwykle prawa właściwego ze względu na siedzibę przewoźnika.

Obowiązek zbadania prawidłowości załadunku

Praktyka transportowa pokazuje, że zazwyczaj również w międzynarodowym transporcie drogowym załadunek i rozmieszczenie towaru dokonywane są przez nadawcę lub osoby działające w jego imieniu. Dużo większe spory powstają na gruncie tego, czy przewoźnik ma obowiązek dokonywania sprawdzenia prawidłowości załadunku i stosownego reagowania w przypadku stwierdzenia jego wadliwości. Ani przepisy prawa przewozowego, ani Konwencji CMR w ogóle się do tej kwestii nie odnoszą, stąd niestety nie można liczyć na jednolitość orzecznictwa w tym zakresie. Część sądów i komentatorów stoi zatem na stanowisku, że przewoźnik zobowiązany jest bezwzględnie sprawdzić, czy rozmieszczenie ładunku przez nadawcę wykonano prawidłowo. Inni uważają, że obowiązek taki istnieje w takim zakresie, w jakim nieprawidłowy załadunek stwarzać może zagrożenie dla bezpieczeństwa innych uczestników ruchu drogowego (np. w wyniku niewłaściwego montażu rur stalowych na naczepie dojść może do poważnego wypadku), nie dotyczy on natomiast przypadków, gdy wadliwy załadunek zagraża wyłącznie samej przesyłce. Spotykane są również poglądy, że obowiązek odnosi się wyłącznie do pewnych oczywistych i widocznych gołym okiem nieprawidłowości. Jeszcze inni podnoszą, że skoro przepisy nie nakładają wprost na przewoźnika takiego obowiązku, obowiązek taki nie istnieje.

Zgoda panuje raczej natomiast co do tego, że – niezależnie od istnienia obowiązku co do sprawdzenia prawidłowości załadunku – jeśli przewoźnik taką wadliwość stwierdzi, zobowiązany jest poinformować o tym osobę dokonującą załadunku. Również tutaj jednak istnieje spór co do tego, jak powinien zachować się przewoźnik, jeśli nadawca nie zmieni sposobu rozmieszczenia towaru. Część doktryny stoi na stanowisku, że wystarczające jest złożenie stosownych zastrzeżeń, a transport odbywać się będzie na ryzyko nadawcy, część uważa, że przewoźnik powinien w takiej sytuacji odmówić przewozu.

Zabezpieczenie towaru na czas przewozu

Od rozmieszczenia towaru odróżnić należy jego zabezpieczenie na czas przewozu, tak aby uniemożliwić jego przemieszczanie się. Przepisy niestety również nic na ten temat nie stanowią – zagadnienie nie zostało poruszone ani w prawie przewozowym, ani w Konwencji CMR. Dość powszechnie przyjmuje się jednak, iż obowiązek zabezpieczenia towaru spoczywa na przewoźniku. Wywodzi się go z ogólnego obowiązku przewoźnika sprawowania pieczy nad ładunkiem w czasie przewozu. Piecza ta obejmuje m.in. dbałość o to, by towar podczas drogi nie przemieszczał się w przestrzeni ładunkowej, co może spowodować jego zniszczenie lub uszkodzenie. Wszelkie braki w tym zakresie obciążać będą zatem przewoźnika.

Skutki nieprawidłowego załadunku

Nieprawidłowe wykonanie załadunku przez nadawcę wywiera bardzo znaczące skutki w zakresie odpowiedzialności przewoźnika za szkodę w przesyłce. Zgodnie z art. 65 ust. 3 pkt 4 pr. przew. oraz art. 17 ust. 4 lit c Konwencji CMR odpowiedzialność przewoźnika jest wyłączona jeśli szkoda powstała w wyniku ładowania lub rozmieszczenia towaru przez nadawcę. Większość autorów jest zdania, że przy interpretacji tych przepisów ważniejsze od ustalenia, na kim spoczywał obowiązek załadunku, jest to, kto faktycznie tego załadunku dokonał. Jeśli więc kierowca uczestniczy w załadunku – pomimo tego, że obowiązek ten faktycznie spoczywał na nadawcy – z reguły wyłączona będzie możliwość powołania się na wspomniane przepisy przez przewoźnika. Przepisy ten stanowią tymczasem bardzo istotne ograniczenie odpowiedzialności przewoźnika. Zgodnie bowiem z art. 65 ust. 4 pr. przew. i art. 18 ust. 2 Konwencji CMR przewoźnik nie musi udowadniać, że szkoda powstała właśnie w wyniku nieprawidłowego rozmieszczenia towaru. Wystarczające jest uprawdopodobnienie przez niego, że w danych okolicznościach szkoda mogła powstać z tej przyczyny. Powstaje wówczas domniemanie, że właśnie nieprawidłowe rozmieszczenia towaru mogło spowodować szkodę. Na osobie uprawnionej ciąży wówczas obowiązek wykazania, że szkoda powstała z innej przyczyny, za którą odpowiada przewoźnik. Z reguły będzie to bardzo ciężkie jeśli nie niemożliwe. Opisana regulacja jest niezwykle korzystna dla przewoźników – wystarczy, że powołany biegły stwierdzi, że rodzaj uszkodzeń jest takiego rodzaju, że mógł on powstać w wyniku nieprawidłowego załadunku, by przewoźnik w praktyce uwolnił się od odpowiedzialności. Co charakterystyczne jednak, przewoźnicy nie korzystają zbyt często z tych możliwości, uznając, że jeśli nie dysponują dowodami na nieprawidłowy załadunek, nie mogą wyłączyć swej odpowiedzialności.

Uwagi końcowe

Z przedstawionej regulacji wynika, iż okoliczności związane z załadunkiem mogą mieć podstawowe znaczenie dla oceny odpowiedzialności przewoźnika. Niejasne uregulowanie tego zagadnienia w przepisach sprawiają, że z jednej strony warto w umowach przewozu zawierać stosowne zapisy w tym względzie, z drugiej w braku takich postanowień umownych przewoźnicy powinni zachować daleko idącą ostrożność, gdyż w zależności od sądu wystąpić mogą bardzo różne poglądy co do wzajemnych obowiązków stron w tym zakresie.